Lực Siết Bu Lông Tiêu Chuẩn: Cách Tính, Bảng Tra M6–M30

Mối ghép bu lông có mặt ở hầu hết kết cấu cơ khí, từ khung thép nhà xưởng, mặt bích đường ống cho đến bánh xe ô tô, và độ an toàn của mỗi mối ghép phụ thuộc trực tiếp vào việc bu lông được siết đủ lực hay chưa. Nhiều người dùng thường hiểu lực siết bu lông theo nghĩa “càng chặt càng tốt” — nhưng thực chất mục tiêu là tạo đủ lực kẹp cho mối ghép mà không kéo bu lông vượt quá giới hạn đàn hồi, vì siết thiếu lực làm mối ghép lỏng dần còn siết quá lực làm bu lông giãn dẻo, toét ren hoặc đứt.

Bài viết này của Hoàng Long Vũ giải thích lực siết bu lông là gì, các tiêu chuẩn liên quan, công thức tính, bảng tra lực siết bu lông tiêu chuẩn từ M6 đến M30 kèm điều kiện áp dụng, và cách chọn dụng cụ để siết đúng lực trên thực tế.

1. Lực Siết Bu Lông Là Gì?

Lực siết bu lông là gì
Lực siết bu lông là gì

Trong thực tế, các cụm từ lực siết bu lông, lực xiết bulong và mô-men siết thường được dùng thay cho nhau, nhưng xét về kỹ thuật cần phân biệt ba khái niệm có quan hệ nhân quả với nhau:

Khái NiệmÝ Nghĩa
Mô-men siếtTác động quay đưa vào đầu bu lông hoặc đai ốc, đo bằng N·m — đây là con số mà cờ lê lực, máy siết bu lông và bảng tra sử dụng
Lực căng ban đầuLực kéo dọc trục sinh ra trong thân bu lông khi bu lông bị kéo giãn trong quá trình siết
Lực kẹpLực nén mà bu lông và đai ốc ép các chi tiết của mối ghép vào nhau

Có thể hiểu theo trình tự: mô-men siết làm bu lông quay và giãn ra trong giới hạn đàn hồi, sự giãn này sinh ra lực căng ban đầu trong thân bu lông, và lực căng đó chính là lực kẹp giữ mối ghép. Nói cách khác, con số N·m chỉ là phương tiện, còn lực kẹp mới là thứ quyết định mối ghép có làm việc an toàn hay không.

Tham khảo thêm: Lực siết và lực tháo bu lông: 1 ft-lbs bằng bao nhiêu N·m?

2. Các Tiêu Chuẩn Liên Quan Đến Lực Siết Bu Lông

Tiêu chuẩn lực siết bu lông
Các tiêu chuẩn liên quan đến lực siết bu lông

Một điểm thường gây nhầm lẫn là không phải tiêu chuẩn nào nhắc đến bu lông cũng là “tiêu chuẩn lực siết bu lông” — phần lớn tiêu chuẩn quy định cơ tính, cấp bền, kích thước hoặc phương pháp thử, và chỉ một số ít có bảng mô-men siết, thường ở dạng phụ lục tham khảo:

Tiêu ChuẩnNội Dung ChínhCó Bảng Mô-men Siết?
TCVN 1916:1995Yêu cầu kỹ thuật bu lông, vít, vít cấy, đai ốc ren hệ mét đường kính 1–48 mm: cơ tính, vật liệu, bề mặtKhông — dùng để xác định cấp bền, không phải nguồn bảng mô-men
TCVN 8298:2009Chế tạo và lắp ráp thiết bị cơ khí, kết cấu thép công trình thủy lợiCó — Bảng C.1 thuộc Phụ lục C, đơn vị daN·m, ghi rõ là phụ lục tham khảo
ISO 898-1:2013Cơ tính bu lông, vít thép carbon và thép hợp kim theo cấp bềnKhông — ISO dẫn sang ISO 16047 cho quan hệ mô-men và lực kẹp
ISO 16047:2005Phương pháp thử quan hệ mô-men siết và lực kẹp, ren hệ mét M3–M39Không — quy định cách thử, không đưa ra một bảng chung
ASTM F3125/F3125MBu lông kết cấu cường độ cao, đã thay thế và hợp nhất ASTM A325 (rút năm 2016)Không — lắp ráp theo hồ sơ thiết kế và quy trình riêng cho kết cấu thép
DIN 933 (nay là ISO 4017)Kích thước bu lông đầu lục giác ren suốtKhông — chỉ là tiêu chuẩn kích thước

Đây là lý do mọi bảng tra lực siết bu lông đều phải đi kèm điều kiện áp dụng như cấp bền, bước ren và hệ số ma sát — một bảng không ghi điều kiện, hoặc ghi “theo TCVN 1916:1995”, là bảng không đáng tin cậy.

Tham khảo thêm: Cách tháo bu lông bị toét đầu, bị gãy

3. Cách Tính Lực Siết Bu Lông

Cách tính lực siết bu lông
Cách tính lực siết bu lông theo công thức T = K × D × F

3.1 Công Thức Tính Lực Siết Bu Lông

Công thức gần đúng được dùng rộng rãi trong cơ khí để liên hệ mô-men siết với lực căng trong bu lông là:

T = K × D × F

Trong đó:

  • T: mô-men siết, đơn vị N·m
  • K: hệ số ma sát tổng hợp (hệ số mô-men), phụ thuộc bề mặt ren, lớp mạ và tình trạng bôi trơn — bề mặt phủ dầu thường lấy khoảng 0,15, bề mặt khô khoảng 0,2
  • D: đường kính danh nghĩa của bu lông, đơn vị mét (M10 là 0,010 m)
  • F: lực căng ban đầu cần đạt trong thân bu lông, đơn vị N

Ví dụ, với bu lông M10 phủ dầu (K = 0,15) cần lực căng khoảng 30.700 N, mô-men siết là T = 0,15 × 0,010 × 30.700 ≈ 46 N·m — đúng bằng giá trị M10 cấp bền 8.8 trong bảng tra ở mục 4. Nếu cùng bu lông đó để khô (K = 0,2) mà vẫn siết 46 N·m, lực căng chỉ còn khoảng 23.000 N, tức thấp hơn khoảng 25% — đây là lý do bảng tra nào cũng phải ghi rõ hệ số ma sát áp dụng.

3.2 Cấp Bền Bu Lông

Cấp bền in trên đầu bu lông gồm hai số: số đầu nhân 100 là độ bền kéo danh nghĩa (MPa), còn số sau nhân 10 là tỷ lệ phần trăm giữa giới hạn chảy và độ bền kéo — ví dụ bu lông 8.8 có độ bền kéo danh nghĩa 800 MPa và giới hạn chảy danh nghĩa bằng 80% của 800, tức 640 MPa:

  • Cấp bền 4.6: độ bền kéo danh nghĩa 400 MPa, giới hạn chảy danh nghĩa 240 MPa
  • Cấp bền 8.8: độ bền kéo danh nghĩa 800 MPa, giới hạn chảy danh nghĩa 640 MPa
  • Cấp bền 10.9: độ bền kéo danh nghĩa 1.000 MPa, giới hạn chảy danh nghĩa 900 MPa
  • Cấp bền 12.9: độ bền kéo danh nghĩa 1.200 MPa, giới hạn chảy danh nghĩa 1.080 MPa

Độ bền kéo là ứng suất lớn nhất bu lông chịu được trước khi đứt, còn giới hạn chảy là ứng suất mà tại đó bu lông bắt đầu giãn dài vĩnh viễn — lực siết đúng luôn giữ ứng suất trong bu lông dưới giới hạn chảy, nên cùng một đường kính, cấp bền càng cao thì mô-men siết cho phép càng lớn.

3.3 Các Yếu Tố Khác Ảnh Hưởng Đến Lực Siết

Ngoài đường kính và cấp bền, mô-men siết cần thiết còn thay đổi theo bước ren (ren mịn và ren bước lớn khác nhau), lớp mạ như mạ kẽm nhúng nóng hay xi mạ, vật liệu inox, vòng đệm, độ cứng của các chi tiết được kẹp và tình trạng bôi trơn — nên bu lông cùng cỡ M12 có thể cần mô-men khác nhau đáng kể ở hai mối ghép khác nhau.

Tham khảo thêm: Bu lông M12 dùng khẩu số mấy? Bảng tra cỡ khẩu M6 đến M30

4. Bảng Tra Lực Siết Bu Lông Tiêu Chuẩn

Bảng dưới đây áp dụng cho bu lông thép ren hệ mét bước lớn, hệ số ma sát K = 0,15 — tương đương bề mặt ren phủ dầu, đơn vị N·m. Bu lông khô, mạ kẽm nhúng nóng, inox, ren mịn hoặc bu lông kết cấu cường độ cao cần dùng thông số riêng của nhà sản xuất hoặc hồ sơ thiết kế.

Cỡ Bu LôngCỡ Khẩu (Lục Nổi)Cấp Bền 8.8 (N·m)Cấp Bền 10.9 (N·m)Cấp Bền 12.9 (N·m)
M6109,51416,4
M813233440
M1016466779
M121879116136
M1421127187219
M1624198291341
M1827283402471
M2030402570667
M2234552783917
M24366919811.148
M27411.0221.4521.700
M30461.3871.9692.305

Bảng đầy đủ từ M3 đến M64, gồm cả các cấp bền 4.8, 5.8 và 6.8, có trong hình dưới:

Bảng tra lực siết bu lông tiêu chuẩn M3 đến M64, hệ số ma sát K=0,15
Bảng tra lực siết bu lông từ M3 đến M64, ren bước lớn, K = 0,15

Cách Tra Lực Siết Bu Lông

Cách tra lực siết bu lông theo cỡ ren và cấp bền
Cách tra lực siết bu lông: dóng hàng cỡ ren với cột cấp bền

Cách tra bảng là xác định cỡ ren và cấp bền in trên đầu bu lông, dóng theo hàng cỡ ren sang cột cấp bền tương ứng, và ô giao nhau chính là mô-men siết cần đạt — ví dụ bu lông M12 cấp bền 8.8 dùng khẩu 18 cần siết 79 N·m, còn bu lông M16 cấp bền 10.9 dùng khẩu 24 cần siết 291 N·m.

Đối Chiếu Với Bảng C.1 Của TCVN 8298:2009

Bảng C.1 trong Phụ lục C của TCVN 8298:2009 ghi mô-men siết theo đơn vị daN·m (1 daN·m = 10 N·m) — chẳng hạn bu lông M10 cấp bền 8.8 là 4,77 daN·m, tức 47,7 N·m, và cấp bền 10.9 là 6,72 daN·m, tức 67,2 N·m, chênh lệch không đáng kể so với bảng K = 0,15 ở trên. Tuy vậy, phụ lục này được ghi rõ là tham khảo và thuộc tiêu chuẩn cho công trình thủy lợi, nên không phải quy định bắt buộc cho mọi bu lông trong mọi ngành.

5. Chọn Dụng Cụ Siết Theo Bảng Tra

Trên thực tế, đạt đúng con số trong bảng tra phụ thuộc nhiều vào dụng cụ siết hơn là vào bảng. Máy siết bu lông dùng pin như Milwaukee M18 FMTIW2F12 với mô-men tháo tối đa 881 N·m, Milwaukee M12 FIW2F12 hay Bosch GDX 18V-285 giúp siết và tháo nhanh, nhưng con số mô-men tối đa ghi trên máy không đồng nghĩa với khả năng kiểm soát chính xác một mô-men cụ thể như 79 N·m hay 291 N·m.

Với mối ghép cần đúng lực theo bảng tra, cách làm phổ biến là dùng máy siết bu lông để siết sơ bộ cho nhanh, sau đó siết lần cuối bằng cờ lê lực hoặc thanh vặn định lực như Tohnichi 225QL5 hay Tohnichi 1400QL3 — dụng cụ được đặt trước đúng mô-men và báo khi đạt lực.

Tham khảo thêm: So sánh máy siết bu lông M12 và M18 Milwaukee qua 5 tiêu chí

6. Cách Kiểm Tra Lực Siết Bu Lông Sau Khi Siết

Cách kiểm tra lực siết bu lông sau khi siết
Cách kiểm tra lực siết bu lông sau khi siết

Kiểm tra sau khi siết giúp phát hiện bu lông bị bỏ sót hoặc siết thiếu lực trước khi mối ghép đưa vào làm việc, và có bốn phương pháp phổ biến với độ tin cậy tăng dần:

  • Kiểm tra cảm quan: dựa vào kinh nghiệm và cảm giác tay của người thợ — nhanh nhưng không định lượng được, chỉ dùng để phát hiện bu lông lỏng rõ rệt
  • Kiểm tra bằng cờ lê lực: tác động lực theo chiều siết và đọc mô-men tại thời điểm bu lông bắt đầu xoay thêm — mô-men đọc được lúc này thường không trùng hoàn toàn với mô-men đã siết, nên cần quy trình kiểm tra thống nhất
  • Đo độ giãn dài bu lông: dùng đồng hồ so hoặc thiết bị đo chuyên dụng để đo độ giãn của thân bu lông — phản ánh trực tiếp lực căng nhưng cần thiết bị có độ nhạy cao
  • Đo lực căng trực tiếp: dùng thiết bị đo lực căng chuyên dụng — cho kết quả sát nhất với lực kẹp thực tế, thường dùng cho mối ghép quan trọng

Hoàng Long Vũ — Đại Lý Dụng Cụ Siết Bu Lông Chính Hãng

Chứng nhận Hoàng Long Vũ đại lý dụng cụ cầm tay Milwaukee, Bosch, Makita và DeWalt
Chứng nhận đại lý dụng cụ cầm tay Milwaukee, Bosch, Makita và DeWalt của Hoàng Long Vũ

Hoàng Long Vũ là đại lý phân phối chính hãng dụng cụ cầm tay Milwaukee, Bosch, Makita và DeWalt, cung cấp đầy đủ máy siết bu lông dùng pin, đầu khẩu, cờ lê lực và thanh vặn định lực cho xưởng cơ khí, đội lắp dựng kết cấu thép, garage và nhà máy. Khách hàng có thể liên hệ để được tư vấn chọn dụng cụ phù hợp với dải mô-men thực tế của mối ghép, thay vì chọn máy chỉ theo con số mô-men tối đa.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Lực Siết Bu Lông

Lực siết bu lông M10 là bao nhiêu?

Theo bảng tra K = 0,15 ở trên, bu lông M10 cần 46 N·m với cấp bền 8.8, 67 N·m với cấp bền 10.9 và 79 N·m với cấp bền 12.9. Bảng C.1 của TCVN 8298:2009 cho giá trị tham khảo gần tương đương: 47,7 N·m với cấp bền 8.8 và 67,2 N·m với cấp bền 10.9.

Lực siết bu lông M12 cấp bền 8.8 là bao nhiêu?

Khoảng 79 N·m với ren bước lớn, bề mặt phủ dầu (K = 0,15). Bu lông M12 dùng khẩu 18 với loại đầu lục giác ngoài.

Lực siết bu lông M16 cấp bền 10.9 là bao nhiêu?

Khoảng 291 N·m với ren bước lớn, bề mặt phủ dầu (K = 0,15). Bu lông M16 dùng khẩu 24 với loại đầu lục giác ngoài.

TCVN 1916:1995 có phải tiêu chuẩn lực siết bu lông không?

Không. TCVN 1916:1995 quy định yêu cầu kỹ thuật cho bu lông, vít, vít cấy và đai ốc như cơ tính và cấp bền, không phải nguồn của bảng mô-men siết. Bảng tra ghi “theo TCVN 1916:1995” là cách gọi không chính xác.

Bu lông đã bôi trơn có dùng cùng lực siết với bu lông khô không?

Không. Bôi trơn làm giảm ma sát, nên cùng một mô-men sẽ tạo lực căng lớn hơn và có thể kéo bu lông vượt giới hạn chảy. Cần dùng thông số ứng với đúng điều kiện bề mặt thực tế.

Máy siết 500 N·m có dùng để siết bu lông cần 100 N·m được không?

Có thể dùng để siết sơ bộ, nhưng con số 500 N·m là mô-men tối đa chứ không phải khả năng kiểm soát chính xác 100 N·m. Mối ghép cần đúng 100 N·m nên siết lần cuối bằng cờ lê lực hoặc thanh vặn định lực.

Hotline / Zalo: 0932 632 563 (Miền Nam) – 0328 174 969 (Miền Trung, Miền Bắc)

Website: hoanglongvu.com

Nguồn tham khảo: TCVN 8298:2009 — Phụ lục C, D, E (Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam)

Tham khảo thêm: Hướng dẫn cách sử dụng máy siết bu lông hiệu quả

Tham khảo thêm: Máy siết bu lông dùng pin loại nào tốt?