Máy khoan, máy mài, máy cưa dùng điện cùng phần lớn đồ gia dụng có motor như máy hút bụi, máy xay sinh tố đều dùng động cơ có chổi than, và chổi than là linh kiện hao mòn được thiết kế để thay thế định kỳ trong suốt tuổi đời của máy. Nhiều người dùng chỉ biết chổi than là gì ở mức “cục than nhỏ trong máy khoan” và thường chờ đến khi máy dừng hẳn mới thay — nhưng thực chất chổi than mòn quá giới hạn có thể làm xước cổ góp, khiến một lần thay linh kiện giá rẻ biến thành một lần thay cả roto.
Bài viết này của Hoàng Long Vũ giải thích chổi than là gì, cấu tạo, nguyên lý hoạt động, những thiết bị có dùng chổi than, 5 dấu hiệu chổi than cần thay và cách chọn đúng mã chổi than cho máy.
1. Chổi Than Là Gì?
Trả lời ngắn gọn cho câu hỏi chổi than là gì: chổi than là một tiếp điểm trượt làm từ vật liệu gốc carbon, có nhiệm vụ dẫn dòng điện giữa phần đứng yên của mạch điện — dây nguồn và công tắc — với phần quay của động cơ, cụ thể là cổ góp hoặc vành trượt gắn trên trục roto. Nói cách khác, chổi than là “cây cầu” để dòng điện đi vào cuộn dây đang quay mà không cần nối dây cứng, vốn sẽ bị xoắn đứt ngay khi roto quay.
Chổi than có mặt trong động cơ một chiều có chổi than, động cơ vạn năng trong máy khoan, máy mài dùng điện, và trong một số máy phát điện, động cơ có vành trượt — còn động cơ cảm ứng lồng sóc và động cơ không chổi than thì không dùng chổi than.
Các Loại Chổi Than Phổ Biến

Theo vật liệu, chổi than được chia thành bốn nhóm chính: than graphite, than carbon graphite, than điện hóa graphite và than kim loại graphite có pha thêm đồng để tăng khả năng dẫn điện, thường dùng cho động cơ điện áp thấp nhưng dòng lớn như mô tơ khởi động ô tô. Theo kết cấu, ngoài chổi than đơn một khối, còn có chổi than tách gồm nhiều miếng ghép rời và chổi than kết cấu sandwich gồm nhiều lớp vật liệu ép thành một khối, dùng cho động cơ lớn chạy liên tục.
Với dụng cụ cầm tay, cách phân loại người dùng cần quan tâm nhất là chổi than thường và chổi than tự ngắt: chổi than tự ngắt có một chốt cách điện nằm bên trong, khi khối than mòn tới giới hạn thì chốt bật ra tách tiếp điểm khỏi cổ góp, máy dừng hẳn để bảo vệ cổ góp không bị lò xo và dây dẫn cào xước.
Tham khảo thêm: Cấu tạo máy khoan cầm tay có chổi than
2. Cấu Tạo Của Chổi Than

Để hiểu rõ chổi than là gì về mặt vật lý, cần nhìn vào cấu tạo: một chiếc chổi than trong dụng cụ cầm tay gồm ba phần chính, được thiết kế để vừa dẫn điện tốt vừa chịu được ma sát liên tục với cổ góp đang quay ở tốc độ cao:
- Khối than: ép từ bột graphite hoặc carbon với chất kết dính, có thể pha thêm đồng — vật liệu graphite vừa dẫn điện vừa tự bôi trơn, nên mòn dần thay vì làm mòn cổ góp
- Dây dẫn bện đồng: gắn chặt vào khối than, nối chổi than với mạch điện của máy
- Lò xo: ép khối than tì liên tục lên bề mặt cổ góp để giữ tiếp xúc ổn định khi khối than mòn dần
Chổi than được lắp trong giá đỡ chổi than, thường có nắp vặn ở hai bên thân máy hoặc nằm dưới nắp đuôi máy, nên có thể tháo ra kiểm tra và thay mà không cần tháo rời động cơ.
Tham khảo thêm: Roto và stato là gì? Phân biệt trong máy khoan, máy mài
3. Nguyên Lý Hoạt Động Của Chổi Than

Khi máy chạy, lò xo ép chổi than tì lên cổ góp — vòng gồm nhiều lá đồng cách điện với nhau gắn trên trục roto — và dòng điện đi từ dây nguồn qua chổi than, qua lá cổ góp đang tiếp xúc, vào cuộn dây roto tương ứng. Khi roto quay, chổi than lần lượt trượt sang các lá cổ góp kế tiếp, nhờ vậy chiều dòng điện trong cuộn dây roto được đảo liên tục để roto tiếp tục quay theo một chiều.
Trong quá trình chuyển từ lá cổ góp này sang lá kế tiếp, xuất hiện tia lửa nhỏ lấm tấm ở điểm tiếp xúc là hiện tượng bình thường của động cơ có chổi than. Để hoạt động ổn định, chổi than cần trượt tự do trong giá đỡ — chổi than bị kẹt sẽ mất tiếp xúc khi mòn, còn chổi than quá lỏng sẽ rung lắc, đánh lửa nhiều và mòn nhanh.
Tham khảo thêm: Cổ góp là gì? Tìm hiểu chi tiết về bộ phận này
4. Chổi Than Dùng Trong Những Thiết Bị Nào?

Chổi than có mặt trong hầu hết thiết bị dùng động cơ có cổ góp hoặc vành trượt:
- Dụng cụ điện cầm tay dùng điện lưới: máy khoan, máy khoan bê tông, máy mài góc, máy cưa đĩa, máy đánh bóng
- Dụng cụ dùng pin đời cũ có động cơ chổi than
- Thiết bị gia dụng có motor tốc độ cao: máy hút bụi, máy xay sinh tố, máy giặt đời cũ
- Máy phát điện, động cơ có vành trượt và động cơ một chiều trong công nghiệp
Trên thực tế, xu hướng hiện nay là dụng cụ pin dùng động cơ không chổi than, như dòng Milwaukee M18 FUEL hay Bosch có động cơ EC — loại động cơ này điều khiển dòng điện bằng bo mạch điện tử thay cho chổi than và cổ góp, nên không có linh kiện chổi than cần thay.
Tham khảo thêm: Máy khoan có chổi than và không chổi than khác nhau thế nào
5. Dấu Hiệu Chổi Than Bị Mòn Cần Thay

Chổi than mòn dần theo thời gian chạy máy, và tốc độ mòn phụ thuộc vào cường độ sử dụng, mức tải và lượng bụi trong môi trường làm việc hơn là số năm sử dụng — 5 dấu hiệu dưới đây cho thấy chổi than đã đến lúc cần kiểm tra:
5.1 Máy Yếu Hoặc Chạy Chập Chờn
Khi khối than đã ngắn, lực ép của lò xo giảm và tiếp xúc với cổ góp không còn ổn định, máy chạy yếu đi, tốc độ lúc nhanh lúc chậm, hoặc phải lắc nhẹ máy mới chạy lại được.
5.2 Tia Lửa Lớn Bất Thường Ở Cổ Góp
Tia lửa nhỏ lấm tấm là bình thường, nhưng tia lửa lớn, sáng rõ qua khe gió hoặc chạy thành vòng quanh cổ góp là dấu hiệu chổi than mòn, kẹt trong giá đỡ — hoặc nghiêm trọng hơn là cổ góp đã cháy rỗ, cuộn dây roto bị chập, cần kiểm tra ngay.
5.3 Tiếng Ồn Và Mùi Khét
Tiếng rít, tiếng lạo xạo từ phía đuôi máy kèm mùi khét cho thấy chổi than tiếp xúc không đều với cổ góp, sinh nhiệt và ma sát bất thường.
5.4 Máy Dừng Hẳn Dù Nguồn Điện Bình Thường
Với máy dùng chổi than tự ngắt, máy dừng hẳn khi chổi than mòn tới giới hạn — đây là cơ chế bảo vệ, chỉ cần thay cặp chổi than mới là máy chạy lại bình thường.
5.5 Chổi Than Ngắn Hơn Giới Hạn Khi Tháo Ra Kiểm Tra
Cách chắc chắn nhất là tháo chổi than ra kiểm tra trực tiếp: nhiều mã chổi than có vạch giới hạn mòn, và khi khối than đã mòn tới vạch hoặc ngắn hơn chiều dài tối thiểu nhà sản xuất quy định thì cần thay, kể cả khi máy vẫn chạy.
6. Cách Thay Và Chọn Đúng Mã Chổi Than

Chổi than luôn được thay theo cặp, kể cả khi một chiếc còn dài hơn chiếc kia, vì hai chổi than mòn không đều sẽ làm tiếp xúc lệch và đánh lửa nhiều. Mã chổi than cần đúng với model máy: mỗi hãng dùng kích thước khối than, độ cứng vật liệu và kiểu chân cắm khác nhau, nên chổi than chính hãng như chổi than máy khoan A96 Bosch 1617000525, chổi than máy mài A86 Bosch 1607014145 hay chổi than CB-411A Makita luôn được ghi rõ dùng cho dòng máy nào.

Chổi than không chính hãng giá rẻ thường sai độ cứng vật liệu: than quá cứng làm mòn và xước cổ góp, than quá mềm mòn rất nhanh và sinh nhiều bụi than dẫn điện bám trong máy. Sau khi thay chổi than mới, máy thường được chạy không tải một lúc để chổi than rà khít với bề mặt cổ góp trước khi làm việc có tải — thời gian chạy rà cụ thể theo sổ tay hướng dẫn của từng model máy.

Để chổi than bền hơn, máy cần được giữ khe gió sạch, tránh chạy quá tải kéo dài khiến motor nóng, và định kỳ thổi sạch bụi than tích tụ quanh giá đỡ chổi than — lớp bụi than này dẫn điện, tích nhiều có thể gây rò điện ra vỏ máy.
Tham khảo thêm: Cách sửa máy khoan cầm tay và thay chổi than
Hoàng Long Vũ — Linh Kiện Chổi Than Và Bảo Hành Chính Hãng

Hoàng Long Vũ là đại lý phân phối chính hãng dụng cụ cầm tay Milwaukee, Bosch, Makita và DeWalt, có sẵn chổi than chính hãng cho nhiều dòng máy khoan, máy mài phổ biến như Bosch A96, A86, 1619P11715, bộ chổi than cho máy GWS 2000 và Makita CB-411A, CB-325. Hoàng Long Vũ đồng thời vận hành trung tâm bảo hành chính hãng Bosch tại TP.HCM, Đồng Nai và Đà Nẵng, cùng trung tâm bảo hành Milwaukee và trung tâm bảo hành ủy nhiệm Makita — khách hàng có thể mang máy tới để kiểm tra, thay chổi than đúng mã và kiểm tra luôn tình trạng cổ góp.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Chổi Than
Chổi than là gì và có tác dụng gì?
Chổi than là tiếp điểm trượt làm từ vật liệu gốc carbon, dẫn dòng điện từ dây nguồn vào cuộn dây roto đang quay thông qua cổ góp hoặc vành trượt. Không có chổi than, động cơ có cổ góp không thể nhận điện để quay.
Máy khoan pin có chổi than không?
Tùy loại động cơ. Máy khoan pin dùng động cơ có chổi than vẫn có chổi than cần thay, còn máy dùng động cơ không chổi than như dòng Milwaukee M18 FUEL hay Bosch có động cơ EC thì không có chổi than.
Bao lâu nên thay chổi than một lần?
Không có mốc thời gian cố định, vì tốc độ mòn phụ thuộc cường độ sử dụng và môi trường làm việc. Máy dùng hằng ngày ở công trình nên được kiểm tra chiều dài chổi than định kỳ, và thay khi khối than mòn tới vạch giới hạn hoặc khi máy có dấu hiệu yếu, đánh lửa lớn.
Có nên dùng chổi than không chính hãng không?
Không nên với máy còn giá trị sử dụng lâu dài. Chổi than không đúng độ cứng có thể làm xước cổ góp hoặc mòn quá nhanh, và chi phí sửa cổ góp, thay roto cao hơn nhiều so với chênh lệch giá chổi than.
Mua chổi than chính hãng ở đâu?
Hoàng Long Vũ là đại lý phân phối chính hãng Milwaukee, Bosch, Makita và DeWalt, có sẵn chổi than chính hãng cho nhiều dòng máy phổ biến. Khách hàng còn thắc mắc chổi than là gì, máy mình dùng loại nào, có thể gửi model máy để được tra đúng mã chổi than.
Hotline / Zalo: 0932 632 563 (Miền Nam) – 0328 174 969 (Miền Trung, Miền Bắc)
Website: hoanglongvu.com
Nguồn tham khảo: Brush (electric) — Wikipedia
Tham khảo thêm: Động cơ EC của Bosch là gì? Vì sao nên chọn dụng cụ không chổi than